Äöpen houfmenu
achtiende iew -- negentiende iew -- twintegste iew

De negentienden iew vaan de christeleke jaortèlling leep vaan 1801 tot en mèt 1900. Dezen iew kinmerk ziech door e groet aontal politieke veraanderinge (revoluties en contrarevoluties), die direk voortkaome oet de gebäörtenisse in Fraankriek. Me sprik daorum soms vaan de laange negentienden iew, dee löp vaan 1789 (Franse revolutie) tot aon 1914. Neet allein op politiek gebeed, ouch op 't gebeed vaan wetensjap en kuns waor dezen iew 'ne sleuteltied.

Inhawd

Groete gebäörtenisseBewirk

Zuug ouch: Napoleontische Oorloge, Restauratie/Biedermeier, Belle Époque

WetensjapBewirk

NatuurwetensjappeBewirk

Veural in d'n twieden hèlf vaan d'n iew volgde de oontwikkelinge ziech snel op; väöl iewenaw vraoge woorte beantwoord en väöl dinkbeelder raakde door nui oontdèkkinge verawwerd.

WiskundeBewirk

MinswetensjappeBewirk

FilosofieBewirk

De belaankriekste filosofie vaan de negentienden iew kaom uit de Duitse len. 't Waor veural d'n invlood vaan Immanuel Kant dee ziech deeg gelle.

OetvindingeBewirk

Väöl oontdèkkinge gedoon in d'n achtienden en negentienden iew woorte in de negentienden iew umgezat in oetvindinge. Dees oetvindinge zouwe dèks d'n invlood op 't leve ingriepend veraandere. 't Heet evels in de mieste gevalle nog jaore gedoord ietot de oetvindinge praktisch en/of betaolbaar woorte veur consumintegebruuk.

ReligieBewirk

KunsteBewirk

De negentienden iew kós diverse kunsstruiminge, dao-oonder romantiek, realisme, naturalisme en impressionisme. Groete oetzundering waor de arsjitectuur, die de gansen iew neostijle hanteerde.

SportBewirk

Sport woort in de negentienden iew veur 't iers e rillevant maotsjappelek versjijnsel. In d'n twieden hèlf vaan dezen iew woorte, mèt naome in Ingeland, diverse sporte veur 't iers vasgelag.

PersoenelekhedeBewirk

Politici en activisteBewirk

Wetensjappers, ingenieurs en filosofeBewirk

KunstenereBewirk

SportluiBewirk

JaoreBewirk

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Negentiende_iew&oldid=430034"