Satire versjèl tösje versies

1.908 bytes toegeveug ,  14 jaar geleden
oetgebreid, oonzjuste bewering droet (niks mèt satyrs!) en interwiki's debij
(sjpot d'r bie)
(oetgebreid, oonzjuste bewering droet (niks mèt satyrs!) en interwiki's debij)
{{misjmasj}}
{{dialek|Norbiks}}[[Image:Satyr maenad Louvre G34.jpg|thumb|right|Satyr en maenade, 'n tondo op 'n roeëjfigurige [[Aajdgrieks|Attische]] tas 510-500 v. chr.]]
{{dialeksec|Norbiks}}
'''Satire''', van 't [[latien]]se ''satura'', dat mengelmoesmisjmasj betekent, is 'n [[literair genre]], dat op sjpottende wies miensjelike zjwaakdes of oetwasse in de maatsjappie hekelt (in woord en beeld). 't Haet dus niks te make mit 't [[Aajdgrieks|Grieks]] ''satyr'', e mythisch in de bósj laevend waeze oet 't gevolg van [[Dyonisos]], al is 't dao volksetymologisch waal mit i verbaand gebracht.
 
D'r term '''satire''' is aafgeleid van ''Satyr'', 'n figuur oet de [[Griekse mythologie]]. 't Is 'n vrolijk mae oondäögend bùsj-waeze dat tut 't gevolg va ''Dionysos'' behuurd. Dis twieë kaante van dit waeze kaome och good tut z'n rech in 't personage ''Puck'' in d'r Midzaomersnachdreum va [[Shakespeare]].
 
D'r ursjte dae de satire gebruukde waor [[Menippos]] dae roond 300 v. chr. laefde. De gesjrifte va Menippos zeunt noe verlaore, mae [[Lucianus]] haat zich waal daodör laote inspirere bie 't sjrieve van de 30 [[doeëje-dialoog|doeëje-dialoge]] die-e sjreef. In twieë dialoge is Menippos 'n personage.
Menippos waor d'r ursjte dae zich in z'n gesjrifte 'n formeel vriehèèd permiteerde en de versvorm aafwisselde mit prozagedichte. Daobie vermengde-e d'r ernst mit d'r humor en gebruukde-e grappe en sjpot es sjtijlmiddele. De ''Menippische satire'' waor de ursjte vurm va populair gesjrifte die zich op d'r oongesjoeëlde leek richde èn 'n èège [[literair genre|literair]] vurm how.
 
{{dialeksec|Mestreechs}}
In de [[Renaissance]] waoërt de satire, dör de feiteleke herontdekking van de Griekse klassieke, wer enorm populair. [[Lof der Zotheid]] van Erasmus is dao 'n good väörbeeld van. Saer doe waoërte och doeëje-dialoge tussje doej en laevende luuj gesjraeve.
De ierste satires die de naom ''satirae'' droge waore die vaan [[Juvenalis]]. 't Woord satire beteikende in zienen tied (wie ouch bove gezag) zoeget wie ''misjmasj'', in 't bezoonder 'ne sjotel vaan versjèllende doorein ([[tutti frutti]]) en es [[metafoor]] e diechwerk mèt versjèllende veersvörm doorein gebruuk. Umtot evels zien satires, die hiel populair woorte, de ganse Romeinse sameleving mèt väöl kritiek besjreve, góng de term ''satire'' "hekeldiech" beteikene.
Ooch [[De Percessie vaan Sjerpenheuvel]] va [[Théodore Weustenraad]] is 'n satirisch gedich.
 
In de [[Renaissance]] woort de satire, door de feiteleke heroontdekking vaan de klassieke, weer enorm populair. [[Lof der Zotheid]] van Erasmus is dao e good veurbeeld vaan. Sins toen woorte ouch [[doeëje-dialoge|doeje-dialoge]] tösse doej en levende lui gesjreve. De satire leefde in de literatuur vaan de barok en de [[verliechting]] door; e hiel bekind veurbild is ''[[Gulliver's Travels]]'' vaan [[Jonathan Swift]], 'ne satiricus dee de ganse minseliken aard op de korrel nump.
 
Mèt de opkoms vaan liberaol ideeë woort kritiek op de machhöbbers en de sameleving laanksemaon gewoener. De autoritair systeme ([[fascisme]], [[stalinisme]]) vaan de twintegste iew waore veur sjrievers wie [[George Orwell]] aonleiing tot satire. Ouch in 't nui medium de [[film]] kraog de satire häör kanse: bekind woort ''[[The Great Dictator]]'' mèt [[Charlie Chaplin]] in de hoofrol vaan [[Adolf Hitler|Hitler]]-echtegen dictator.
 
Nao d'n oorlog waor in de westerse wereld dèks de eige, democratische consumptiemaatsjappij objek vaan satire, soms es dudelik protes (beveurbild tege oorloge in [[Vietnam]] en [[Irak]]), dèkker in mèlde vörm. Primair medium daobij is de [[televisie]]. In Nederland woorte de programma's vaan [[Kees van Kooten]] en [[Wim de Bie]], die vaan [[Farce Majeure]] en later vaan [[Jack Spijkerman]] dao bekind um. In de [[Vereinegde Staote]] bleujt de satirische [[comedy]] in series wie ''[[South Park]]''.
 
't Beste en bekindste veurbeeld vaan satire in de Limburgse literatuur is ''[[De Percessie vaan Sjerpenheuvel]] vaan [[Théodore Weustenraad]].
[[categorie:literatuur]]
 
[[bs:Satira]]
[[bg:Сатира]]
[[cs:Satira]]
[[cy:Dychan]]
[[da:Satire]]
[[de:Satire]]
[[en:Satire]]
[[eo:Satiro]]
[[et:Satiir]]
[[es:Sátira]]
[[fi:Satiiri]]
[[fr:Satire]]
[[gl:Sátira]]
[[hr:Satira]]
[[it:Satira]]
[[he:סאטירה]]
[[ja:風刺]]
[[ka:სატირა]]
[[la:Satura]]
[[lb:Satir]]
[[nl:Satire]]
[[no:Satire]]
[[pl:Satyra]]
[[pt:Sátira]]
[[ro:Satiră]]
[[ru:Сатира]]
[[sv:Satir]]
[[zh:讽刺]]
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/66411"