Dütsj Kezerriek versjèl tösje versies

2.216 bytes toegeveug ,  6 maanden geleden
gein bewirkingssamevatting
K
't Dütsj Riek woar sjterk monarchaal en conservatief va zinjatoer en dat koam tot oetdrukking in zieng [[Gróndwet]]. D'r kezer woar d'r kuëning van Pruse oet 't hoes [[Hohenzollern]]. Bei de óprichting van 't kezerriek woar dat Wilhelm I. Heë houw 't rech um de Rieksregering te beneume en aaf te zette. Die regering besjtóng oet d'r Bondsroad, deë weer oet 58 aafgeveëdigde van de Dütsje bondsleng besjtónge, en d'r Rieksdaag, deë in totaal 382 (en seër 1873: 397) lede houw. Wieër sjloot d'r kezer internationaal verdrage, houw e 't letste woad uëver kreeg en vreë en 't ópperbevel uëver de armee. I sommige Zuud-Dütsje sjtate veurde evvel de lokaal monarche 't ópperbevel.
 
Ónger d'r kezer sjtóng d'r riekskanseleer en deë woar óch d'r vuurzitter van d'r bondsroad en bauw ummer d'r [[premier]] van Pruse. Ónger d'r riekskanseleer sjtónge de Staatssekretäre, wat d'r titel woar van d'r leider van e ''Reichsamt'', e [[ministerie]]. Zie veurde 't beleid oet. D'r Rieksdaag woeëd jieëker drei joare verkoaze en seër 1888 jieëker vief joare. 't [[Keesrech]] woar alling vuurbehaote aa manslüj. In de praktiek houw dit controlerend orgaan beperkde beveughede uëver 't sjtaatshoof en neëve dat óch wieënig controlerende ivlood óp 't beleid. Dat woeëd jao vasgesjteld durch d'r kanseleer en alling heë lag verantwoading aaf aan d'r kezer. Waal keurde d'r Rieksdaag de vuurgesjtelde begroeëting al of neet good en sjtelde e [[wet]]te vuur. Doaruëver houw d'r kezer praktisch nieks te zage, mar mieëtste zörgde de conservatief mieërderheed i g'ne bondsroad d'rvuur dat zieng wunsje en die van aristocratie gehonoreerd woeëte. In de Gróndwet woeëd wieër vasgelag dat d'r kezer alle wiechtige sjtaatszake zelf kós besjlisse wienieë heë dat wool. Kezer Wilhelm I maakde doa evvel geë gebroek van en bemuide zich óch gaar neet mit d'r Bismarck, doe riekskanseleer en zieng regering. Óp die meneer kós Bismarck zieng politiek oetveure en zinne sjtempel óp 't lank drukke. Wilhelm I zinne klingzoeën, Wilhelm II, woar egezinnig en maakde dök gebroek van de gróndwettelige meugelighede en wie Bismarck neet aan zieng wunsje wool voldoeë, kós e d'r Bismarck vervange durch d'r ónervare Leo von Caprivi. In combinatie mit 't gebrek aan mieë controlerende beveughede van 't [[parlement]] kós Wilhelm II zoeë zinne ege wil ópleggeóplegke aan de politiek.
 
Oet de rechte vuur d'r kezer bleek dus dat 't riek ging volsjtendig constitutioneel [[monarchie]] woar, wie dat evvel waal 't geval woar i [[Nederland]] en [[Groeët-Brittannië]]. Dit woeëd vuural dudelig noa 1888: bis dan woeëd de politiek nog gedomineerd durch d'r Bismark, mar doanoa ummer mieë durch Wilhelm II.
 
===D'r Bismarck zieng periode (1878-1890)===
[[Plaetje:Bismarck_pickelhaube.jpg|thumb|right|Portret van d'r Bismarck, mit óp d'r kop 'n ''Pickelhaube'']]
Kezer Wilhelm I woeëd in feite gedomineerd durch d'r Bismarck zieng egezinnige perseunligheed en verzetde zich koom teëge zieng beleid. Evvel Bismarck woar 'ne conservatieve edelman in hat en nere en woar loyaal aan zinne monarch en behandelde d'r Wilhelm mit groeët resjpek. Óp die meneer houw d'r Bismarck de ruumde um zieng beleid oet te veure.
 
Bismarck probeerde ieësj, mit hulp van de liberale, d'r ivlood van de Katholieke Kirk te beperke. D'r conservatieve Paus Pius IX (1846-1878) vóng dat katholieke allerieësj "sjöap ónger de Kerk höar hoede" woare doanoa burgesj van 't lank. D'r prottestantiesje Bismarck wantrouwde um die reëde katholieke Centrumpartei en e vóng dat de Kirk te vöal ivlood oetoefende op de katholieke Pruse. Dit beteëkende 't begin van d'r [[Kulturkampf]], oeë-i versjillende antiklerikaal besjlissinge woeëde genoame, wie de sjleting va sjoeële en kloeëstere. Doamit woar sjloes wie d'r de sjteun van katholieke nuëdig houw vuur anger doele en de in 1878 verkoaze Paus Leo XIII zich verzeunend ópsjtelde.
 
Wie 't doe nog agrarische Dütsjland rap industrialiseerde, sjloog d'r Bismarck 'n protectionistische richting in um de ópkómmende industrie te besjerme. Dit brach 'm in conflik mit de liberale, die vuur vrei handelsverkier woare. 'n Anger wichtig ankerpunt va zieng beleid woar 't beperke van d'r ivlood van de [[socialisme|socialiste]], einerzieds durch de óngerdrukkende Socialistewet van 1878 en angerzieds durch 't vergroeëte van de sociaal zikkerheed. In 1883 woeëd de krenkdeverzieëkering igeveurd, in 1884 'n óngevalleverzieëkering en in 1889 'n pensioenverzieëkering. 't Dütsj Riek woar doamit 't ieësjte lank in Europa dat sociaal vuurzeninge iveurde.
 
't Woar wieër Bismarck zieng doel um 't riek flot te modernisere en mieë eenheed te bringe in de wetgeëving, um oetintelig de enorm versjille tussje de Dütsje sjtate te verkleine. Dit leidde in 1872 tot de nationaal inveuring van 't metriek sjtelsel en op d'r ieësjte jannewaar van 1900 tot 't ''bügerliches Gesetzbuch'', dat óch hüj nog ummer geldingskrach hat.
 
===De ''wilhelminische'' periode (1890-1918)===
===Ieësjte Weltkreeg===
6.200

bewirkinge

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/442927"