Aoke versjèl tösje versies

3.953 bytes toegeveug ,  9 jaar geleden
kleine touwveuginge
K (r2.7.2) (Robot: debie: diq:Axın)
(kleine touwveuginge)
{{misjmasj}}
{{dialek|Valkebergs}}
[[Plaetje:Stadtwappen_der_kreisfreien_Stadt_Aachen.png|right|thumb|Waope vaan Aoke.]]
'''Aoke''' ([[Ripuarisch]] ''Óche'', [[Duuts]] '''Aachen''', Frans: Aix-La-Chapelle) ies 'n [[kreisvrij stad]] in de [[Duutsland|Duutse]] [[Bundesland|deilstaot]] [[Noordrien-Wesfale]], zjuus aan de [[Nederland]]se grèns bij [[Vóls|Vaols]], wat de facto es wiek vaan dees stad functioneert. Aoke houw per 30 juni 2004 256.486 inweunersj. 't Oppervlak bedreug 160,83 km². Opperbörgemeister ies ([[2005]]) dr. Jürgen Linden vaan de [[SPD]].
 
{| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;"
== Sjtad Aoke ==
! Waope vaan Aoke
[[Plaetje:Karte Aachen in Deutschland.png|right|thumb|Ligking vaan Aoke]]
! Kaart
Bie de sjtad huère de [[gehuch]]te en [[buurtsjap]]pe:
|- style="background: #ffffff; text-align: center;"
* [[Duutsj Lemieësj]]
| style="width: 145px;" | [[Plaetje:Stadtwappen der kreisfreien Stadt Aachen.png|140px|Waope van Aoke]]
* [[Gaszmühle]]
| style="width: 145px;" | [[Plaetje:Karte Aachen in Deutschland.png|140px|Aoke en zien liegking in Duutsjland]]
* [[Wildbach]]
|-
* [[Vaalserquartier]]
! colspan="2" | Basisgegeves van Aoke-sjtad
* [[Soers]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
* [[Haaren (Aoke)|Haaren]]
| [[Bundesland (Deutschland)|Bundesland]]: || [[Nordrhein-Westfalen]]
* [[Eilendorf]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
* [[Lintert]]
| [[Gemeinte]]: || [[Regierungsbezirk Köln|Kölle]]
* [[Reinartzkehl]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
* [[Forsthaus]]
| [[Landsjapsverband]]: || [[Landschaftsverband Rheinland|Rheinland]]
* [[Köpfchen]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Oppervlak]]: || 160,84 [[Veerkante killemaeter|km²]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Inweunersj]]: || 258.664 ''<small>(31 december 2010)</small>''
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Bevolkingsdiechheid]]: || 1608 Inweunersj/km²
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Huègde]]: || 173 m ü. [[Normalnull|NN]]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Poscodes]]: || 52056–52080 (''alt:'' 5000)
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kfz-Kènteike]]: || <tt>AC</tt>
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Officieel website: || [http://www.aachen.de/ www.aachen.de]
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Stadtbezirk|Stadtbezirken]] <small>(Deilgemeintes; aontal 7)</small> || [[Aachen-Mitte]], [[Brand]], [[Eilendorf]], [[Haaren]], [[Kornelimünster/Walheim]], [[Laurensberg]], [[Richterich]]
|-
! colspan="2" | Politiek
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Burgemeister]]: || [[Marcel Philipp]] (CDU)
|}
 
'''Aoke''' ([[Ripuarisch]] ''Óche'', [[Duuts]] '''Aachen''', Frans: Aix-La-Chapelle) ies 'n [[kreisvrij stad]] in de [[Duutsland|Duutse]] [[Bundesland|deilstaot]] [[Noordrien-Wesfale]], zjuus aan de [[Nederland]]se grèns bij [[Vóls|Vaols]], wat de facto es wiek vaan dees stad functioneert. Aoke houw per 30 juni 2004 256.486 inweunersj. 't Oppervlak bedreug 160,83 km².
== Regio Aoke ==
[[Plaetje:AachenCathedralMainPortalHDR.jpg|thumb|250px|Hoofdtoegaank Dóm va Aoke]]
De regio Aoke besjteit oet de Sjtadt Aoke en Kreis Aoke. In de kreis liegke de plaatse en gemeintes:
* [[Alsdorf]]
* [[Baesweiler]]
* [[Eschweiler]]
* [[Herzogenrath]]
* [[Monschau]]
* [[Roetgen]]
* [[Simmerath]]
* [[Stolberg]]
* [[Würselen]].
 
== Heiligsdómsvaart ==
Eine kìèr in de 7 jaor were tiedes de [[heiligdomsvaart]] belangrieke [[reliek]]e getuènd, die bewaard zin gebleve oet de verzameling van [[Karel de Groate]]. 't Betreffe 't kleid wat [[Maria]] droog, wie [[Jezus]] gebore woort; de ièrsjte luiersj van Jezus; de dook woa-in de kop van de [[heilige|Sint]] [[Johannes|Jan de Duiper]] woort bewaard en de lendendook van Jezus wie hae aan 't [[kruus]] hóng. Alle veer dees heilige kleier röste saer 1239 in 't ''Mariasjrien''.
 
{{dialeksec|Mestreechs}}
Ander relieke (De sjolk, dae Jezus droog bie 't [[Witte dónderdig|Lètste Aovendmaol]]; ziene graafdook, ziene zjweitdook) zint te vinge in de kèrk ([[kloaster]] van [[Kornelimünster]]. Weitesjappelik ónderzeuk haet aangetuènd dat alle geneumde textiele rónd 2000 jaor oud zin.
==Naom==
De Romeine numde de waterbronne in het gebeed vaan Aoke ''Aquis-Granum'' (Grannus-water), Grannus waor de keltiesje god vaan de genezing. Het aajd-Germaans woord ''Ahha'' of ''Âh'' wat water beteikent, is aafgeleid vaan het Latiens woord Aqua en vörmp de oersprunk veur de naom Aoke. In het [[Frans]] is dit woord veur water verbasterd tot ''Aix'' wat me daan ouch trögk kins vinde in de Franse naom veur Aoke, ''Aix-la-chapelle''.
 
==Historie ==
De bekinde wermwaterbronne vaan Aoke woorte in de [[Romeinsen Tied]] gekenaaliseerd en tot bejje gemaak. Mehr het plaotsje begós pas beteikenis te kriege wienie de [[Franke]] zich der vestege. Der Frankiesje keuning [[Karel de Groete]] besluut Aoke tot ziene hoofresidens te maoke naodet heer in [[768]] zien keersmès fêteert in Aoke. Roontelum zien [[Aokener Keuningspalts|palies]] greujt de stad. Bie het palies laot Karel de Groete ei kapel boewe, de kapel zouw later oetgreuje tot de [[Aokener Dóm]]. De keuningszaol vaan het palies weurt oetindelek het stadhoes vaan de stad. In de Middelieuwe greujde Aoke oet tot ei centrum vaan wolcommercie en ouchal is Aoke oonderverdeilt in het [[Heilig Roems Riek]] de stad bleif ei Vrije Riekstad, ei stad 'direk' bestuurt door de Roems keizer. Ei groet deil vaan de Roems keuninge weurt in de Aokener Dóm gekroent.
 
{{dialeksec|Valkebergs}}
 
== Gesjiedenis ==
{{wio}}
 
* De groate brand van 1656.
Op [[2 mei]] 1656 briek rónd 8 oer sjmörges vuur oet in 'n bekkerie in de buurt van de ouw Sint [[Jaokob]]s kèrk. De vlamme sjloge oet 't daak en euver op aangrenzende hoezer. Umtot 'r 'n forsje wind sjtóng (in Aoke neume ze dat 'ne [[Luuk]]se wind), vloge de vónke euver de sjtad. De sjtad tèlde 15000 inweunersj, die hals euver kop wiejer vlöchde, umdat 'r ouch nog 'n kroetmeule zou óntploffe. 90% Van alle hoezer, die toendertied geboewd waore van [[vakwerkhoes|hout en leim]] ginge in vlamme op. Dat waore 4000 hoezer, twintig kèrke, [[kloaster]]sj en [[hospitaal|hospitale]]. 17 Luuj bleve doad es gevolg van de brand. De sjtad weurt daonao al gauw wir opgeboewd mèt allein sjteine hoezer. De luukse arts Blondel boewde op de puinhuip 't ièrsjte [[kuurcentrum]] mèt thermaal Aokes water. Van toen aaf ies Aoke 'n toeristisch [[kuuroord]]. In 1691 gölt 't sjtadbesjtuur 'n nuuj brandsjpuit van laer. 350 Jaor nao dae groate brand, in 2006, weurt de gebeurtenis herdach mèt 'n tentoansjtèlling in 't sjtadhoes van Aoke.
 
 
==Geografie==
 
{{dialeksec|Norbiks}}
=== Waermwaterbronne ===
[[Plaetje:CarolusThermen01.JPG|thumb|250px|De Carolustherme]]
Aoke liegkt in d'r [[krater]] van 'ne owwe [[vulkaan]]. Daovör trèft me dao ooch väöl [[zwavel]]houdende [[waermwaterbron]]ne aan. Dis bronne zeunt de wermste van [[Europa]] en bereike in [[Burtscheid]] 'n temperatuur van 74&nbsp;°C. Saer d'r [[La Tène-cultuur|Keltische]] en d'r [[Romeinse tied]] werre die bronne al gebroekd es genaeskrachtig badwater. [[Karel de Groete]] how las va [[reuma]] en kaoës Aoke es vaster verbliefsplaatsj ömwille van de bronne. D'r naam van de [[sjtad]] is aafgeleid van 't [[Germaanse taole|Germaanse]] ''aa'' dat zjuus wie 't [[Latiens]]e ''aqua'' [[water]] betekent. In 't [[Fraans]]sjpraeëkend deel van 't [[Heilig Roomse Riek]] waoërt dat ''Aix'' en Aoke ''Aix la Chapelle''.
 
Huutzedaag kan 'ne [[hoesdokter]] bie bepaalde aandoeninge 'n [[therapie]] mèt 't water van de Aokense bronne väörsjrieve. Die therapie kan besjtoeë oet bade in 't water mae ooch oet 't dreenke van 't water. Op 't [[Duutsjland|Duutsj]] betaalt de kraankekas de kooste.
 
==Stadsgeziech==
===Bezeenswierdeghede===
<gallery>
 
Plaetje:AachenCathedralMainPortalHDR.jpg| Hoofdtoegaank vaan den [[Aokener Dóm]].
 
Plaetje:Aachen Rathaus pano.jpg| Het [[stadhoes vaan Aoke]].
 
Plaetje:StAdalbertAachen.jpg| [[Sint Adalbertkèrk (Aoke)|Sint Adalbertkèrk]].
 
Plaetje:Aachen Theatre.jpg| Het [[Theater vaan Aoke]].
 
Plaetje:Elissen Brunnen Nacht.jpg| De [[Elissenbrunnen]].
 
Plaetje:Marschiertor, Aachen, stadtauswaertige Seite.jpg| De [[Marschiertor]], eine stadspoort in het zuude vaan Aoke.
 
Plaetje:Aachen-Ponttor (7).JPG| De [[Ponttor]], eine stadspoort in het noorde vaan Aoke.
 
Plaetje:AachenMainStationInsideViewHDR.jpg| ''[[Hauptbahnhof Aachen]]'', de statie vaan Aoke.
 
</gallery>
 
==Cultuur==
 
{{dialeksec|Valkebergs}}
=== Heiligsdómsvaart ===
Eine kìèr in de 7 jaor were tiedes de [[heiligdomsvaart]] belangrieke [[reliek]]e getuènd, die bewaard zin gebleve oet de verzameling van [[Karel de Groate]]. 't Betreffe 't kleid wat [[Maria]] droog, wie [[Jezus]] gebore woort; de ièrsjte luiersj van Jezus; de dook woa-in de kop van de [[heilige|Sint]] [[Johannes|Jan de Duiper]] woort bewaard en de lendendook van Jezus wie hae aan 't [[kruus]] hóng. Alle veer dees heilige kleier röste saer 1239 in 't ''Mariasjrien''.
 
Ander relieke (De sjolk, dae Jezus droog bie 't [[Witte dónderdig|Lètste Aovendmaol]]; ziene graafdook, ziene zjweitdook) zint te vinge in de kèrk ([[kloaster]] van [[Kornelimünster]]. Weitesjappelik ónderzeuk haet aangetuènd dat alle geneumde textiele rónd 2000 jaor oud zin.
 
==Economie==
{{dialeksec|Mestreechs}}
 
Veur eine laangen tied speulde de textielindustrie ei belaangrieke rol in Aoke. Mehr huije is de textielindustrie volleiig verdwene. Ei belaangrieke sector in de stad is noe de techniesje universiteit.
 
== Educatie==
Saer [[1870]] geef het in Aoke de [[RWTH Aachen|Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen]]. Dizze [[universiteit]] is ein vaan de groetste techniesje universiteite vaan Duutslaand. Daoneve geef het nog de [[FH Aachen]] (de groetste Fachhochschule in Duutslaand) en de techiesje sjol vaan het leger (''Technische Schule des Heeres und Fachschule des Heeres für Technik'').
 
==Transport==
Umtot Aoke vlakbie de grens ligk vaan [[Nederland]] en het [[Belsj]] heet Aoke väöl verbindinge mèt het boetelaand. Aoke ligk centraol op het spoornetwerk, zoe zien [[Kölle]], [[Paries]], [[Luuk]] en [[Breusel]] mèt de [[InterCityExpress]] bereikbaor. De zoegenaomde ''[[Euregiobahn]]'' verbind Aoke mèt [[Nederlands Limburg]]. De stad kint auch ein vleegveld ([[Mestreech Aoke Airport]]), allewel dit vleegveld umtrint 35 km weijer in [[Baek (gemeinte)|Baek]], Nederland, ligk.
 
{{KreisAoke}}
[[Categorie:Duutsjland]]
53

bewirkinge

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/301052"