Nicaragua versjèl tösje versies

5.540 bytes toegeveug ,  8 jaar geleden
veerdeg
K
(veerdeg)
{{dialek|Mestreechs}}
{{wio}}
{{landjtabel|
| naomlandj = Nicaragua
 
==Fysische geografie==
Nicaragua is oongeveer zoe groet wie Griekeland. 't Land is vrij bergechteg, zij 't neet zoe geaccidenteerd es beveurbeeld Honduras. Veural 't weste vaan 't land is riek in berg, in 't bezunder ouch [[völkaon]]e. Hoegste berg is de [[Mogotón]], mèt 2107, deze ligk kort bij de grens mèt Honduras. 't Pacifisch liegland is mer smaal; 't ooste vaan 't land dao-entege ligk e breid gebeed boe de groond ziech neet bove de 200 meter verhöf. Tösse 't Pacifisch liegland en 't hoegland in ligke twie groete mere, 't [[Nicaraguameer]], 't 17e19e groetste meer vaan de wereld en wiedoet 't groetste vaan Midde-Amerika, en 't [[Managuameer]], boe, touwpasselek geneump, de hoofstad aon ligk. Oet de Caribische kös ligke klein eilendsjes wie de [[Maïseilen]] (''Islas del Maíz'', ''Corn Islands'') en [[Cayos Miskitos]]. De [[Río Negro (Nicaragua)|Río Negro]] is de groetste reveer vaan 't land. Temperature zien tropisch in 't liegland, gemaoteg in 't hoegland.
 
[[Plaetje:Capuchin Costa Rica.jpg|Witsjouwercapucijn (''Cebus capucinus'')|thumb]]
De [[biodiversiteit]] vaan 't land is hoeg - dao zörg neet allein 't tropisch klimaot meh ouch 't gevarieerd landsjap veur. Zoe trèk de fauna vaan 't Nicaraguameer, boe [[deurhej]]je (''Carcharhinus leucas'') oet zie euver de reveer opaon zwumme, bekaans wie zalme. De zoogdiere zien väöl typisch de soorte vaan 't [[Neotropisch gebeed]], wie de [[poema]] (''Puma concolor''), de [[broentienege dreivingerege luiaard]] (''Bradypus variegatus''), de [[noordeleke boumaomzeike-eter]] (''Tamandua mexicana'') en versjèllende [[ape vaan de Nuie Wereld]]. Dao't zienGief oongeveer 700 soorte [[veugel]], dao-oonder de [[blauwkapmotmot]] (''Momotus momota''), de nationaole vogel vaan 't land. Ouch zien versjèllende [[ziesjèldpad]]de bekind.
 
==Cultuur en demografie==
De officieel taol vaan 't land, 't [[Spaons]], weurt hei in 't [[Nicaraguaans Spaons|Nicaraguaans dialek]] gesproke, wat huurt bij de [[Latiens-Amerikaans Spaons|Latiens-Amerikaanse dialekgróp]]. Opvallend aon de taol vaan 't land is 't väölvöldeg gebruuk vaan de ''voseo'', wat me miestal mèt Argentinië en Uruguay associeert.
 
[[Amerindische taole|Inheimse taole]] en nog aander taole vint me, zjus wie de inheimse bevolking zelf, veural in 't ooste; in de Atlantische otonoom regio's en daan in 't bezunder de noordeleke.<ref>[http://www.ethnologue.com/show_map.asp?name=NI&seq=10 Ethnologue - Taolkaart vaan Nicaragua]</ref> 't [[Mískito (taol)|Mískito]], gesproke veural aon de kös en aon de Río Negro (en ouch in 't aonpaolend gebeed in Honduras), is mèt good 150.000 sprekers de groetste. 't Verwant Sumo-Mayangna weurt deper in 't binneland door gans get minder lui gesproke. 'n [[Arowakse taole|Arowakse taol]], 't [[Garifuna]], heet in twie dörpkes in 't land nog 'n sprekerspopulatie vaan awwer lui;<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cab Ethnologue report for language code: cab]</ref> de joonger generaties zien euvergegaange op 't [[Nicaragua-Creoolingels]], wat in e groeter gebeed, en ouch aon de kös weurt gesproke (veur wie dat kump, zuug [[#Historie|oonder]]). 't Besteit oet twie hoofdialekte, 't Mískitoköscreool en 't Rama Caycreool, die door de regering aofzunderlek weure erkind es inheimse taole. Dat gelt ouch veur 't Mískito, Sumo, Garifuna en [[Rama (taol)|Rama]], 'n [[Chibchaanse taole|Chibchaanse taol]] die bekaans is oetgestorve. Drei Indiaonetaole weure geach recint te zien oetgestorve: 't [[Matagalpa (taol)|Matagalpa]] (wie 't Mískito en Sumo 'n [[Chibchaanse taole|Chibchaanse taol]]), 't [[Monimbo]] (e [[taolisolaot]]) en 't [[Subtiaba]] (ein vaan de [[Oto-Manguese taole]]).<ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=NI Ethnologue report for Nicaragua]</ref>
 
De [[Nicaraguaanse gebaoretaol]] is vaan bezunder belaank veur de [[linguïstiek]], umtot ze neet is geëvolueerd oet awwer douvetaole, meh ziech gooddeils spontaon en in isolatie heet oontwikkeld in d'n tied vaan de communistische dictatuur.<ref>Zuug o.m. Kegl, Senghas en Coppola (1999)</ref>
 
==Historie==
Gans 't groondgebeed vaan 't modern Nicaragua hoort in de [[precolumbiaansen tied]] bij 't '[[Middegebeed]]' tösse de groete besjavinge vaan de [[Azteke]] en [[Maya's]] te noorde en die oet de [[Andes]] in 't zuie. Wie de Spanjole binnevele, waor 't land verdeild euver versjèllende klein staote. De naom ''Nicaragua'' kump allezeleve vaan 't volk de ''Nicarao'' en ziene voors, dee ouch zoe woort geneump, ''-agua'' 'water' sleit daan op de mere die 't land typere. [[Columbus]] zeilde in [[1502]] laanks de Caribische kös vaan 't land. De ierste militair expeditie waor in [[1520]], door [[Gil González]], dee vaanoet Panama kaom. In de koumende jaore versjene de ierste neerzèttinge vaan de Spanjole: Granada en León woorte allebei in [[1524]] gestiech. Umtot de Spanjole veural aon de Pacifische kant en in 't hoegland kaome zitte, bleve de Indiaone in 't ooste vaan 't land beter gespaord vaan massasterfde door Europese [[krenkde]]s wie [[pokke]] en [[mazele]]. 't Land bleek riek in [[goud]] en [[zèlver]], wat de kóms vaan Spanjole hendeg bevorderde.
 
Vaanaof [[1536]] góng Nicaragua deil oetmake vaan 't oonderkeuninkriek [[Nui-Spaanje]], vaanaof oongeveer 1570 vaan 't [[Kapteinsjap Nui-Grenada]] (later ''Kapteinsjap Guatemala'' geneump), officieel 'n provincie vaan Nui-Spaanje meh feitelek direk otonoom oonder de Spaonse Kroen. In [[1610]] barsde de völkaon de [[Momotombo]] oet, die de stad León verweusde. Tege 't ind vaan d'n achtienden iew woorte de Britte, die al laanger economische activiteit in 't gebeed vaan de Mískito's hadde, actiever in 't gebeed. De kolonies die de Britte aon de Caribische kös vestegde, daankzij militair successe vaan [[Horatio Nelson]], woorte evels al gaw gooddeils verlaote um tropische krenkdes. In [[1821]] verklaorde ziech [[Mexico]] oonaofhenkelek; aongezeen Nicaragua, wie de res vaan 't Kapteinsjap Guatemala, officieel nog bij Mexico huurde, woort 't mèt oonaofhenkelek. In [[1823]] sjeide ziech de aw len vaan 't Kapteinsjap aof vaan Mexico, in [[1838]] woort ouch dees confederatie weer oontboonde en woort Nicaragua, oondaanks nog e paar poginge um 't land te herstèlle, definitief oonaofhenkelek.
 
De aw rivaliteit tösse León en Granada begós sterk op te speule in 't nui land. In de ierste stad euverheersde de liberaol factie, de twiede waor euverwegend conservatief. Dit leide al gaw tot 'ne [[börgeroorlog]], boemèt ouch de [[Vereinegde Staote]], op de hand vaan de liberaole, ziech mèt gónge bemeuje. 't Nao veure zètte vaan d'n Amerikaan [[William Walker]] es president vaan 't land veel evels in verkierde groond; de conservatief factie kraog de steun vaan versjèllende len oet de regio um deen oet te drieve. In [[1860]] deeg 't [[Vereineg Keuninkriek]] 't Caribisch kösgebeed, wat 't iewelaank had geclaimp, euver aon Nicaragua. Tege 't ind vaan de negentienden iew kaome planne veur e kanaal door 't land (dit plan woort oetindelek gesjrap in 't veurdeil vaan 't [[Panamakenaal]]). Wie president [[José Santos Zelaya]] ze tegewèrkde, bemeujde de Amerikaone ziech obbenuits mèt de Nicaraguaanse politiek, deeskier in 't veurdeil vaan de conservatieve. Vaanaof [[1909]] begós dit land mèt militair operaties, vaan [[1912]] tot [[1933]] kin me zelfs vaan 'n militair bezètting spreke, mèt 'n conservatief marionètteregering die de belaange vaan de Amerikaone in 't land deende. In de lèste jaore kaom de [[guerrilla]] vaan [[Augusto César Sandino]] (de ''sandiniste'') op, die de regering en de Amerikaanse marinere bevoch.
 
Vaanaof [[1937]] woort 't land decennialaank geregeerd door 'n dictoriaol dynastie, die vaan de familie Sonoza. De pa, [[Anastasio Sonoza García]], regeerde vaan 1937 tot ziene maord in [[1956]], zienen ajdste zoon [[Luis Somoza Debayle]] volgde häöm op tot heer in [[1963]] storf. Dee zie broor [[Anastasio Sonoza Debayle]] volgde häöm de facto op tot aon de [[revolutie]] in [[1979]]. Al in de jaore 1970 waor de oonvrei mèt de dictatuur, die veur groete [[corruptie]] en economische oongeliekheid zörgde, touwgenome. 'ne Belaankrieke katalysator waor d'n [[eerdsjöddel]] vaan [[1972]], dee d'n ermooj en elend nog versterkde. De oppositie waor sterk [[socialisme|radicaol-links]] georganiseerd en neumde ziech, wie de ieder guerrillero's oet de jaore twinteg en daarteg, ''sandinistas''. 't [[Nationaol Sandinistisch Bevrijingsfront]] (FSLN) greep in [[1979]] de mach en heel die tot [[1990]]. Oondaanks tot de filosofie vaan de partij neet volblood-[[communisme|communistisch]] waor - zoe späölde 't katholicisme dao-in 'n zeker rol - sloot 't nui rezjiem ziech wel bij 't oosblok aon en gaof 't zien steun aon linkse guerreillabeweginge in aander len. Dit waor zier tege de zin vaan [[Ronald Reagan]], dee de rechse guerrilla in 't land militair góng steune. Zoe woort 't intern conflik 'nen [[oorlog bij volmach]] wie 't die in de [[Kawwen Oorlog]] mie heet gegeve. Dit brach groetsjaolege versjendeleringe in gans 't land teweeg. Nao 'ne waopestèlstand sjreef me in 1990 verkezinge oet, die woorte gewonne door 'n anti-sandinistische coalitie (vaan rechse en gemaoteg linkse partije). 't FSLN bleef evels 'n factie vaan belaank, wat bleek oet de verkezinge vaan november [[2006]], boebij de mesties [[Daniel Ortega]] tot president woort gekoze.
 
==Bronne==
''Dit artikel is gooddeils gebaseerd op 't corresponderend Ingelstaoleg artikel, en wel in [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicaragua&oldid=446705615 dees versie]; wijer kump get informatie vaan [[:en:Geography of Nicaragua]], [[:en:Fauna of Nicaragua]], en [[:en:Religion in Nicaragua]].''
 
===Vootnote===
Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/276159"