Vols versjèl tösje versies

11.158 bytes toegeveug ,  12 jaar geleden
K
Hersjtèld tot de versie nao de lètste wieziging door Purodha.
K (Hersjtèld tot de versie nao de lètste wieziging door Purodha.)
{{dialek|Völzer}}
[[lol]]
[[Aafbeilding:LocatieVaals.png|thumb|Vols]]
[[Image:Drilandenpunt.jpg|thumb|right|Drielandepunt in Vols]]
'''Vols''' (Nederlands: Vaals) is 'n [[gemeinte|jemingde]] en e [[dörp]] in 't oeterste zuud-oste va [[Nederlands-Limburg]].
== Etymologie ==
D'r naam Vols is durresj de joare verenderd va Vals, Uals, vaus, Voyls, Wals, Voels, Waelsrt, Baels, VVaels, Volsz bis Vols (en Vaals). De eklärung zow tserukjoa noa 't [[Latien]]iesj ''valles'' dat ''daal'' betseesjent.
 
== Aljemèng besjrieving ==
De oppervlakte bedriesjt 23.9 vierkante kilometer.
I Vols bevinge ziesj versjiedene dele zowie doa zunt: d'r [[Blommedaal]] en 't [[Kirresjdaal]] (Van Clermontplein). Op de letste plaatsj entsjpringet vruier 'n [[baek|baach]], nämlisj ''de Gau''.
Binne de jrenze van de jemingde Vols liet d'r [[Völserberresj]], dat is 'ne hujel daeë 322 meter hoëg is ('t hoëchste punt va Nederland) en woa ooch drei länder tsezame komme. Nämliesj 't [[Belsj]], [[Duutsjland]] en natuurlisj 't [[Nederland|Hollendsj]].
{{dialeksec|Valkebergs}}
Op 1 [[januari]] [[2004]] houw de gemeinte 10.423 einwoners, die euver veer kerne verdeild zin:
[[Dörp]]er, [[gehuch]]te en [[buurtsjap]]pe:
* [[Vols]], [[Vaals]]
** [[Volsbroch]] ([[Vaalsbroek]])
** [[Woofhaag]] ([[Wolfhaag]])
** [[D'n Esj]] ([[D'n Esch]])
** [[D'r Roare]] ([[Raren]])
* [[Viele]] ([[Vijlen]])
** [[Komeresj]] ([[Camerig]])
** [[Kotteze]] ([[Cottessen]])
** [[Halesj]] ([[Harles]])
** [[Mameles]] ([[Mamelis]])
** [[Mellesjet]] ([[Melleschet]])
** [[G'n Root]] (G'n Rót) ([[Rott]])
* [[Lemieësj]] ([[Lemiers]])
** [[Awd Lemieësj]] (Oud Lemiers)
**[[Nuuj Lemieësj]] (Nieuw Lemiers)
**[[Duutsj Lemieësj]] Duits Lemiers
* [[Hozelt]] ([[Holset]])
 
==Dialek en kèrktaal==
't [[Völzer|Dialek van Vols]] ies 't meis zudelik van alle Limburgse dialekte. 't Dörp is vergreujd mèt [[Aoke]] en 'n kwaart van de inweunersj ies is vaan Pruusje aafkóms. Wie an 't begin van de [[Twiede Wereldoorlog]] in [[1940]] de Duutsjers Nederland (in Vols) binnekaome is de daag dao op 't [[Duutsj]] es [[kèrktaal]] vervange door 't [[Nederlands|Hollesj]].
 
==Bezeenswaerdighede==
* [[Katholiek]]e St. [[Pauluskèrk]], kruus[[basiliek]] oet [[1893]], [[neo-gotiek|neo-gotisch]] óntworpe door architect [[Johannes Kayser]]. Baksjtein.
* [[Protestant]]se kèrk mèt 'n barok sjeep van [[Pieter Post]]. baksjtein.
* [[Evangelisch]]- [[Lutherse]] kèrk van [[Johann Joseph Couven]]
* De St.[[Jozef]]kèrk oet [[1955]]van de Mestreechse architect [[J. Huysmans]] en mèt glaas-in-beton-vènstere van [[Charles Eyck]] ies in [[2005]] aafgebroke. Daoveur keump'r noe 'n sjoal.
* [[Juuds]]e begraafplaats.<br>
* [[Von Clermonthoes]], noe [[gemeinte|gemeintehoes]] van Johann Joseph Couven.<br>
* De [[Koperhaof]] van Johann Josef Couven.<br>
* [[Naoldefabriek]]<br>
* [[Haof (boerderie)|Haof ]] [[Sankt Tolbert]] (Adalbert) <br>
* De Kleng Wach (grenswachhuuske) aan de Aokenersjtraot oet [[1890]] mèt 'ne ouwe grenssjtein de zoa geneumde Adelaarssjtein mèt 't waope van [[Aoke]] d'r op.
 
==Dörpsvereiniginge==
* [[Sjötterie]] ''Sint [[Paulus]]''
* [[Carnavalsvereiniging]] d'r [[Drüje Schreck]]
* [[Carnavalsvereiniging]] de [[Grensülle]]
* [[Carnavalsvereiniging]] de [[Raenpiete]]
* [[Heemkundevereiniging Sankt Tolbert Vols]]
* [[Harmonie]] Sint [[Cecilia]]
* Mannezangvereiniging Sint Cecilia
* ''Los Catastrofos'', Völser dialekmuziekgezelsjap (opgerich in 1966)
==Kesjtiële en häöf==
* [[Kesjtieël Volsbroch]]
* [[Kesjtieël Lemieësj]]
* [[Bellet]]
* [[Buitenlust]]
* [[De ling]]
* [[Einraad]]
* [[Haof Mamelis]]
* [[Melenbroch]]
* [[Roëzenhaof]]
* [[Wingberg]]
* [[Winnebroch]]
* [[Volsbrocherhaof]]
* [[Weijerhaof]]
 
==Bösj==
In en bie de gemeinte Vaols bevingk ziech 'n aantal bösj mèt 'n gezamelik oppervlak van 600 ha.:
* de [[Vielener bösj]]
* de [[Kerperbösj]]
* de [[Holsetterbösj]]
* de [[Malensbösj]]
* de [[Sjimperbösj]]
* de [[Preusbösj]]
 
==Historie==
===Truukblik uvver de familie von Clermont i Vols===
{{Dialeksec|Vieleter}}
[[Plaetje:Bloemendalstraat_1988.jpg|thumb|Blommendalsjtroat]]
De modernizering van de lakefabrikaag i [[Aoke|Oche]], loeët ing bluiperiode i vur Vols. Durch de politieke en religieus onruiighede, woar ’t vur hieël get luuj beëter um ‘t veld te rume en Oche hinger zich te lotte. I Vols woar ’t nit alling beëter um te woane, ’t woar inge bedriefstak woabeej väöl sjtreumend water woat gebroekt, dat woar volop i Vols te vinge. Vols woar 'Sjtaats' en dus gódgezind taegenuvver de [[Protestant]]e. Dat houw als resultaat dat rónd 1649 ing mengeling va geloofsrichtinge in ós kleej sjtedje vurkómp. (E geveul dat me anno 2007 gemekkelig va kótbeej ken mitmake, wen me vur kótter of langer tsiet i Vols is, of zoegaar doa woant) Hieël get weëvere en zakeluuj nome hun nering mit noa Vols. Dat kómp nit gód a beej de Katholieke Völser. Van d’r inge kant woare ze in de gelaegenheed um durch de ópkommende industrie hön broeëd te verdinge, van d’r angere kant moeëte ze, um hön zie geloof te wille noakómme, oetwieke noa wieraaf gelaege kirke. Gelukkig vur hön, kómp doa tusje 1672 en 1678 wer verendering i. De [[Franse tied|Fransoeëze]] vole Vols binne, ze sjtoke de woaninge van de predikante i brand. ’t Woar warsjeinlik nit zoe dat de Völser de Fransoeëze mit ope erm hant en bleve binne-hoale. Vur de zoeväölste kier dóng zich ‘t zelfde vur: de durchtrekkende troepe woate vurzieë va beejvurbeeld: broeëd, bier, vleesj, havver en hui. Ee deel wat doabeej nogal pieng dóng, woar dat de Fransoeëze “vergote’’ um te betale.
[[Plaetje:Sint_Jozefkirk2004.jpg|thumb|Sint Joeëzefkèrk]]
Als inge van de lètste verenderet óch d’r lakefabrikant [[Johann Arnold von Clermont]], de sjtad Oche vur Vols. I 1761 gool heë [[kastieël Volsbróch]]. Al ieëder haw de familie [[kastieël Neubourg]] i [[Gulpe]], i egedóm kreëge. [[Peter de Grote]], d’r tsjaar van de Roese, woava de liefwacht gekleid góng in ‘t durch von Clermont gefabriceerd lake, oot doa middig óp d’r 27 juli 1717, uvver Lemieësj en Viele, vanoet Oche óngerwaeg noa [[Mestreech|Maastrich]]. I 1764 woat d’r ieësjte sjtee gelaad vur ’t sjpieëder 'Hoes von Clermont', woa-i nit alling ’t woanhoes, meh óch de fabriek woar óngerbraat. (Huujtsedaags als gemingdehoes i gebroek) Natuurlik góng ’t vertrek van de Clermonts oet Oche nit zónder noadele vurbeej, veural umdat heë väöl werkloze hingerleet. Sjpieëder leet d’r von Clermont ’t sjtatig [[Hoes Blommedal]] (Blumenthal) (Bloemendal) bowwe. Heë hat bis a zie eind, i 1795, doa gewoand. Umdat d’r von Clermont hieël get egedóm i Vols how, leet heë i 1792 d’r 'obelisk' bowwe, als grenspoal, zoedat me koeënt zieë wie wied dat zie gróndgebied leep.
 
===Gesjiedenis===
’t Leep allemoal gód i Vols bis óp ’t moment dat de Fransoeëze binnetrókke. Vanaaf dat moment begone zich verenderinge aaf te tekene. Ing forsje reorganisatie van de textielbranche blieket nuuëdig. Väöl fabrikante gónge truuk noa woa ze vandaan woare: Oche. Doa koeënte ze groeëte modern fabrieke bowwe, a-gezieë dat durch de kirk en economisch opzicht, ópins mieë vreejheed doa woar. Vanaaf de Franse revolutie dónge zich ummer ópnui dezelfde dinger vur. Te beginne mit durchtrekkende Östenriekers die óp groeëte sjoal óp plundere oet woare. Doanoa de Fransoeëze, die sjwoar krigsbelastinge hove. De Franse tsiet i Vols woat gekenmerkt durch ee, dök um de inkel weëke wisselende sjtatus van de gemingde, die de ing kier hoofdsjtad woar van ‘t kanton, da wer aan e eurgens angesj zittend besjtuur moeët loestere. ‘t Continentaal Sjtelsel van d’r [[Napoleon]], dat i 1806 i-góng, mit vurnemme dat d’r Engelsje handel mit ‘t Europees vasland woat aafgesjloate, zurget vur ing kótte óplaeving van de industrie. Dat kómp umdat bis wied in d’r umtrek ging [[tol]]le en grenze mieë woare. Dat haw als vurdeel dat alle produkte vreej an d’r man of vraw gebraat koeënte weëde. Dat góng gód bis i 1815. Hinger de oetgehungerde reste van de oet [[Rusland|Roesland]] truukkómmende Fransoeëze, kómpe hingeree de [[Kozak]]ke, de [[Pruusj]]e, wer de Roese, da de [[Saks]]e, Mecklenburger en als lètste de Sjwede a. Die woate allemoal i Vols, [[Viele]] en dierekte sjtreek óngerbraat. Ze dónge zich tegód an de producte van ‘t land, mieëstal zónder te betale. Noa ‘t [[Wener Congres]], lieket Vols ópins beej ‘t “Koninkrijk der Nederlanden” te hure. Ieësjte noadeel: vanaaf da moeët me zich i officieel sjtökker bedinge van de “Nederlandse taal”, wat natuurlik angesj woar dan gewend. Bis an die tsied haw me zich alling meh bedingd va zieng ege taal, egelik ’t mieëts uvvereekómmend mit Oche en egelik Hoeëgduutsj dialekt. Óndanks dat me egelik óp ‘t officieel ‘Nederlands’ uvvergóng, woate bis in ’t joar 1940 i Vols duutsjtalige bleer oetgegevve. Bis óp huuj weëde i mierdere kerke nog ummer Duutsje liedjes gezonge.
 
I 1807 tellet de gemingde Vols 2500 i-woanere, die leëvete i 394 woaninge. Vols zelf, haw i dat joar 1154 i-woanere en 127 hoezer.
 
In ‘t joar 1846 woat Blommedal gebroekt als pensionaat. Zoegaar de mam van d’r president [[Kennedy]], hat als sjtudent e joar in ‘t kloeëster van het H. Hart van [[Jezus]], verbleëve. Bis begin zuvvetsiger joare van d’r vurge eeuw, dóng hoes Blommedal dings als pensionaat. Doanoa inkele joare zónder besjtemming en noe als hotel.
 
 
 
Vrugger woar dierek nevver 't pensionaat de [[Mulo]]. Eurgens in de joare achtsig, is die sjoeël gesjloate. Hieël get lierlinge va Vols en boetenaaf hant heej les gehad. Hieël get gebowwe in ós gemingde hant d’rvur gedingd um an de educatie van ós jeugd beej te drage. Natuurlik góng dat nit zónder de lierare. Dat gebow, dat vrugger an d’r linkerkant nevver d’r [[tuin|gaad]] van ’t hoes Blommedal sjtóng, hat plaatsj mótte make vur ’t nui bejaardehoes.
Dat woar óch zoe mit ‘t [[Patronaat]], dat bis 1967 in de Tentsjtroat sjtóng. Óch in ’t patronaat woate lesse gegevve, waal in ganse anger richtinge. Zoe woar doa ins ing tekensjoeël óngerbraat. En nit te vergeëte, inkele toneelvursjtellinge woate doa ópgevuurd. De genauw plaatsj woa ‘t markant gebow sjtóng, liegkt dierek vur de [[Hervormd]]e kirk en is i gebroek als parkeerplaatsj.
 
De St. [[Joep|Jozef]]kirk die i 2005 is gesjloopt, woar e benoa futuristisch gebow wie ze i 1958 woat ópgelivverd. De kirk woar angesj, imposant en egelik e kunstwèrk woa d’r kunsteneer [[Charles Eyck]] óch a hat beejgedrage. Dat durch de glaaskunstwèrke die (gelukkig) hergebroekt gunt weëde in d’r nuibow van de [[Brei Sjoeël]] i Vols. Óch zunt in de kirk va Viele nog inkele sjilderinge van d’r Charles Eyck te zieë, woa-ónger e triptiek.
 
==Externe link==
* [http://www.vaals.nl Officieel website vaan de gemeinte]
 
{{GemeinteVols}}
{{GemeintesNL-Limburg}}
[[Category:Vols]]
[[Category:Dörp in Nederlands Limburg]]
 
[[de:Vaals]]
[[en:Vaals]]
[[eo:Vaals]]
[[fr:Vaals]]
[[id:Vaals]]
[[it:Vaals]]
[[ja:ファールス]]
[[nl:Vaals]]
[[ro:Vaals]]
[[sv:Vaals]]
[[vo:Vaals]]
8.764

bewirkinge

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/129455"