Vakwerkhoes versjèl tösje versies

488 bytes toegeveug ,  12 jaar geleden
aanv. en foto
(aanv. en foto)
{{dialek|Valkebergs}}
[[Aafbeilding:Vakwerkwietvroelenwkped.JPG|thumb|250px|left|Vakwerkhoes in [[Vroële|Vroele]] ([[Norbik|Noorbeek]]).]]
'n '''Vakwerkhoes''' ies 'n geboew, dat gemaak ies van houteeikehoute balke, dietek en leim. De constructie, 'nt ''gerièmsj vörmeof datraomwerk'', besjteit oet vakke besjteit. In die vakke zint ouch de vènstere en deure verwèrk.
 
==Historie==
't Boewe van 'n verblief van hout en leim geit truuk tot de tied van de [[bandkeramieker]]sj, die ziech in 5000 v. C. in Zuud-Limburg vestige In [[Stein|Sjtein]] en [[Aelse|Elsloo]] zint reste gevónge. Zoan ónderkómme haet weng van natuurvlechwerk mèt leimvölling. Dao weurt gein gebruuk gemaak van 'n houte gerièmsj.
Dat gebeurt pas in de tied, dat boere ziech veur langere tied op ein plaats goon vestige, umdat ze de meugelikheid höbbe um te pachte en umdat 'r hout in de umgeving bejiekbaar ies. 'n Hoes boewe, dat 't langer zal oethoute haet dan zin. Zoa óntsjtoon de nederzèttinge mèt 't suffix raat en rot, dat wies nao 'n gerooide plek in 'ne bösj. Vanaaf de 14e ièw ies dat 't geval.
Vakwerkweuninge weure opgetrokke tot in de 20ste ièw. De meiste ouw vakwerkhoezer zint bewaard gebleve op 't platteland, woa de luuj 't geld neet houwe um mèt sjtein te (ver)boewe.
 
'n Vakwerkhoes waor in vreuger tieje 'n teike van ermooj. Mèt sjtein boewe waor duurder en dat gaof sjtatus aan de eigenaer of bewoner. Gemengk sjteinboew mèt vakwerk woort daorum dèks gans wietgekalk. Ouch woort sóms de veurgevel in [[mergel]], [[kundersjtein]], [[baksjtein]] of in [[sjpeklaog]]e opgetrokke, terwiel de ziegevele en de binnemoere in vakwerk bleve. Vanaaf de jaore 80 van de 20e ièw weurt 't vakwerkhoes es 'n volwaerdig hoes besjouwd en ies 't 'n gewild woonobject.
 
Tot in de 16e ièw ies vakwerkboew gans gewoon in bv [[Mestreech]]. Nao 'ne flinke brand, woabie 40 hoezer in vlamme opgoon, maog d'r gein hout en leim miè gebruuk weure veur de boew en gein sjtruè daker miè weure toegepas. In [[Valkeberg]] en [[Meersje]] ies brand de rae um in de 18e ièw reigelsj op te sjtèlle veur 't gebruuk van boewmateriale, de plaats van 't bakhoes en 't soort daak.
 
In [[Rimmesjtók|Reijmersjtok]] höbbe de gebreursj Laugs ziech toegelag op 't boewe in vakwerk. In de jaore 90 van de 20e ièw ies begoes met 't optrèkke van 'n vieftal neo-romantische vakwerkpande mèt toepassing van inheemse boewmateriale: maaskeie, breuksjtein, veldbrandsjtein, ouw deure en ouw panne.<br>
 
'n Vakwerkhoes waor in vreuger tieje 'n teike van ermooj. Vanaaf de jaore 80 van de 20e ièw weurt 't es 'n volwaerdig hoes besjouwd en ies 't 'n gewild woonobject.
 
==De hoessjtool en de daaksjtool==
[[Plaetje:Ikkelderhoessjtoolwkped07.jpg|thumb|250px|De hoessjtool en daaksjtool van 'n vakwerkhoes in [[Ikkelder]] ]]
't Gerièmsj van zoan hoes weurt, liegkend op de grónd, zónder sjroeve of negel, ineingezat door de raomeker. Dae maak allein gebruuk van houtverbinginge. Achtername wie Raomekersj en Ramekersj wieze nao dat beroep. Es 't gehièl inein sjteit weurt de zoa geneumde ''hoessjtool'', mèt hölp van naobersj en 'n soort lier, de ''win'', umhoag getrokke en op 'n sjteine fundament geplaats. Nao de hoessjtool volg de ''daaksjtool''. Dae weurt ineingezat mèt ''kaepersj'' en ''daakgaerde'' (te vergelieke mèt panlatte). De bedèkking besjtóng oarsjprónkelik oet roggesjtruè. In later jaore, vanwege brandgevaor, ies dat vervange door daakpanne. 't Hoes waor noe watervrie.
 
==De name van de ónderdeile==
 
[[Aafbeilding:Vakwerktopgaevelwkped.JPG|thumb|250px|left|Tuupgaevel van 'n sjtaokhoes mèt [[bakhoes]] oetgeveurd in vakwerk in [[Bommerig]], foto jaore 80.]]
De sjtaonde balke van zoan hoes heisje ''sjtiele'' en de liegkende balke zint de ''raegele''. 'ne ''Sjoerbalk'' sjteit sjeif tege zoane sjtiel en geuf sjtevigheid aan de constructie. De dragende balk tösje sjtiele weurt ''moorbalk'' (moor = moder) geneump. Dae dreug de ''kingerbelkskes'' woa-op de planke kómme. Same vörme die de vloer van de verdeping of de zölder. Zoane moorbalk weurt mèt 'n versjmaald gedeilte, de ang, door 'n sjleuf in de sjtiel gesjove en mèt 'ntwiè ''sjpiesjpieje'' (wigwigge) vasgezatverankerd.
 
De sjeif sjtaonde balke in de tuupgevele drage de naam ''kröppele sjtiel''. Zie verankere de dweersjliegkende ''hanebalk''. 't Hoagste rechopsjtaonde belkske nao de tuup hèt de ''keuning''.
 
==De aafwèrking==
[[AafbeildingPlaetje: vakvullingwkped.JPG|thumb|250px|right|Vietsje, wietse en leimpratsj in 't vak van 'n vakwerkhoes]]
Noe mooste de ope vakke nog opgevöld weure. Ièrsj klemde me tösje de raegele, op zoan 50 cm aafsjtand vanein, zoa geneumde ''vietsje'' (''vitsje'') (houtemeistal eikehoute, gesjplete sjtekker van 4 cm breid). Daodoorheen kaom 'n riejwerk (vlechwerk) van ''wietsje'' (''witsje''). VeuralGood buigbaar vlechhout zint [[hazelaer]]e- ofen [[wiej]]ehout (wilg). waor dao gesjiek veur. Emes dae dat gedöldwerkske hièl good koes woort ‘ne ''vietsjelaer'' geneump.
 
Van de leim, dae waor euvergebleve van ’t oetsjachte van de kelder (20%), vermengk mèt sjtruè (80%) en get [[kalkkk]] en [[mès]] woort pratsj gemaak en dae klaende me tösje ’t riejwerk. Ièrsj de binnekant, vervolges de boetekant. Dan woort 't oppervlak glad gesjtreke mèt 'n pepke. Daonao waor ’t hoes windvrie. Bie väöl rege sjpeulde dae leim waal wir gauw d'roetr oet en daorum woort de gevel in later jaore gewiet mèt kalk. De balke krege oarsjprónkelik dezelfde kleur. ’t Zjwertsele (zjwart verve) van de balke ies ’n modeversjiensel, dat ies euvergenómme van de vakwerkhoezer in de [[Eifel]].
Óndanks 't feit, dat de gevele mer zoan 10-12 cm diek zin, isolere ze eve good es 'n baksjteine moer van 35 cm. De aafgeloupe decenia woorte, bie renovatie, väöl vakke mèt baksjtein opgevöld. Allewiel weurt in sómmige gevalle wir gerestaureerd mèt 't echte riejwerk.
 
==Woa sjtoon vakwerkhoezer==
[[AafbeildingPlaetje:Vakgevelnoorbeekwikied.JPG|thumb|250px|left|vakwerkgevel in [[Norbik|Noorbeek]]. ]]
‘t Oudste Limburgse veurbeeld van vakwerk ies te zeen in [[Mestreech]]: ’ne gevel oet [[1406]]. De meiste vakwerkhoezer in Nederlands Limburg liegke in ’t [[Mergelland]], rónd [[Mechele (Nederlands Limburg)|Mechele]], [[Ieëpe|Ièpe]], [[Vols|Vaols]], [[Maer]], [[Groêselt|Grónsveld]] en [[Norbik|Noorbaek]]. Ouch in en rónd [[Sjènne]] en [[Nut]] ([[Tersjtraote]]) zint vakwerkhoezer bewaard gebleve. Euver de grens sjtoon optrèkskes in [[Belsj]] in de [[Voere (sjtrieëk)|Voorsjtreek]], op 't [[Duutsjland|Duutsj]] o.a. in de [[Eifel]] en in [[Frankriek]]: [[Normandie|Normandië]] en [[Alsace|Elzas]].
Um 'n idee te kriege van de woonsfeer en vreugere inriechting in zoan hoes, kènt me goon kieke in 't [[opelochmuseum]] van [[Bokriek]] bie [[Genk]] in [[Belsj]].
16.513

bewirkinge

Aafkomstig van Wikipedia, de Vriej Encyclopedie. "https://li.wikipedia.org/wiki/Speciaal:MobielVerschillen/111068"