Gebroeker:Ooswesthoesbes/Limburgs gerundium


Qsicon Ueberarbeiten.png
Aan dit artikel weurt de kómmenden tied nog gewirk.
Tot daen tied kan d'n inhaud van 't artikel veurnaam informatie misse of nog neet good in zie verbandj ligke.


't Begrip gerundium haet in 't Limburgs betrèkking op e biewaord det aanguuef det m'n 'n bepaoldje hanjeling verrich, dewiel daonaeven ouch get anges gebeurt of verrich wuuert. 't Gerundium is ummer 'n aafleijing van e wirkwaord; wie de vorm prónt oetzuut is anges van plaats toet plaats. Me kan dees vörm indeile in veer houfgruup; de vorm op -entaere, dae op -endj, dae op -etig en de circumfix ge⟩...⟨e.

Lèt op det d'n term "gerundium" veur anger spraoke, wie 't Letien, 'n anger strèkking haet. Verwantj zeen de terme gerund in 't Ingels en gérondif in 't Frans.

-entaereBewirk

De bekindjste vorm van 't Limbörgs gerundium is dae op -entaere. In taengestèlling toet 't gerundium op -endj kan deze allein adverbiaal (es biewaord) gebroek waeren en neet bieveugelik. In dialekte die de vorm op -entaere kinne, geldj det de vorm op -end(j) ouch veurkump en dao 't bieveugelik niche opvöltj. 't Liek aevel d'rop det ónger invlood vanne standerdspraok de vorm op -entaere terrein verluus.

De vorm -entaere is wied van algemein. De naordelike grens löp in Nederlandjs Limbörg zoea óngevieër van ónger Staeveswaert toet oppen Deelgaard; op 't Belsj valle Mezeik en Bree nog net waal binnen 't gebied en 't dörp Kaesing net neet, aan 't wèste vèltj Beringe dao juus boete. (Schuren 2014, 48) 't Kump onnag veur inne ómgaeving van Tiene. (Van Hout, Kruijsen, Swanenberg & van de Wijngaard 2020, 889) Dao besteit ónzekerheid euver of 't veurkump in Mofert; volges Bakkes neet (Bakkes 1996 p. 185), mer 't wuuert waal gebroek inne tekste van 't vastelaovesduo La Bamba, wie "zingentaere" in 't leedje Van baove nao ónger (2009).

De prónte oetspraok vannen oetgank kan van dialek toet dialek anges zeen. Algemein is d'n oetgank -entaere (beklemtoeandj op -ae- mit stoeattoean); in Mestreech klink t'r es -entere, in Eisdje enne Haspegouw es -enterre en in Maasmechele kintj me de gans aafwiekendje vorm -endentèère (blaffendentèère) naeve -entèère (Schuren 2014 p. 58-59). Inne Platduutsje regio kintj me de vorm op -ender en sómmige dialekte combineren 't Limbörgs gerundium op -entaere mit dae op -end(j) toet -ent(a)erend(e). Meugelikerwies kwaam deze vorm (gesjreven es -enterent) ouch veur in ajer Mestreechs, meh de brónne spraeke zich taenge (Schuren 2014 p. 54-55). Bie de athematische wirkwäörd (die oetgaon in lange klinker + -n) versjiltj d'n exakte vorm ouch per dialek. Algemein kump de normalen oetgank -entaere veur: gaon > gaonentaere, mer in Zitterd kump dao nag 'n hiaatdelgendje -d- sjlaon > sjlaondentaere (Schuren 2014 p. 52), en in Mezeik 'n hiaatdelgendje -j-: gaon > gaonjentaere (Schuren 2014 p. 58).

-endjBewirk

De vorm op -end(j) kump in gans 't Limbörgs taalgebied veur in bieveugelik gebroek. Es biewaord verdringk 't ónger invlood van 't Nederlandjs zowaal de vorm op -entaere es de vorm ge⟩...⟨e.

-etigBewirk

Es derdje vorm wuuert door Notten nag d'n oetgank -(e)tig opgegaeve, mitte veurbeeldjer "gleujetig" en "raozetig". Dees vörm kómme veural veur in Zuud-Limbörg, mer aafgezunjerd es -tig/-dig ouch döks in Vinlo. (Notten 1974, 28)

ge⟩...⟨eBewirk

Dissertaasje veural op 185

ouch opgegaeve veur Vinlo, mer allein bie zwake wirkwäörd

Vergeliekbaar ouch in 't Nederlandjs (?): Wie komt daar aangelopen? Get veur oet te zeuke, went de meiste veurbeeldjer zègke "Wie komt daar aanlopen"

BrónneBewirk

  • Bakkes, Pierre. Variatie en verandering in het Montforts (1996).
  • Notten, J.G.M. De Chinezen van Nederland (1974).

[1] > Genker gerundium

Veldeke jaorbook 2014 haet Jan Sjure nag get gesjreve